Diz Kapağı Dizilim Bozukluğu: Nedir? Tanısı ve Tedavisi
Diz kapağı dizilim bozukluğu, patellanın femur oluğunda doğru hatta ilerleyememesiyle ortaya çıkan; diz önü ağrısı, sürtünme, kıkırdak aşınması, patellar tilt, patella alta ve diz kapağı çıkığı riskini artırabilen önemli bir ortopedik problemdir. Bu rehberde patellar dizilim bozukluğu nedir, TT-TG mesafesi neden önemlidir, belirtiler nasıl anlaşılır ve tedavi seçenekleri hangi durumlarda gündeme gelir sorularını net, kapsamlı ve SEO odaklı bir anlatımla bulabilirsiniz.
İçindekiler:
Diz Kapağı Dizilim Bozukluğu Nedir?
Diz kapağı dizilim bozukluğuna girmeden önce kısaca diz kapağı ve diz eklemi anatomisinden bahsetmek gerekirse; diz kapağı uyluk ve kaval kemiklerinin bir araya gelerek oluşturdukları diz ekleminin ön kısmında yer alan ve diz eklemini oluşturan üç kemikten biridir. Kaval kemiğine tibia ismi verilirken uyluk kemiğine femur denilmektedir.
Diz kapağının özellikle bu iki kemikten femur isimli kemik ile direkt eklem ilişkisi vardır. Diz kapağı femura ait eklem yüzeyinde yer alan bir troklear olukta aşağı-yukarı eksende çalışarak patellofemoral eklemi meydana getirmektedir. Patellofemoral eklem diz ekleminin içinde yer alan alt bir eklemdir. Tibiofemoral eklem ve patellofemoral eklemler genel anlamıyla diz eklemini oluşturmaktadır.
Patellofemoral eklem, yani diz kapağına ilişkin olan bu eklem; diz kapağının çok yönlü, çok eksenli eklem kıkırdağının yerleştiği, aşağı-yukarı hareket etmesine izin verdiği ve sağa-sola da kaymasına müsaade etmediği bir olukta çalışır. Bu oluğa patellofemoral oluk, tıbbi literatürde ise troklear oluk denir.
Troklear oluk patellofemoral eklem stabilitesi için, eklemin fizyolojik akslarda çalışması için önemli bir anatomik yapıdır. İngilizce olarak trochlear groove denir ve baş harflerinin kısaltması olan TG kısaltmasını da makalenin ilerleyen bölümlerinde kullanacağız. Bu kavramın veya kısaltmaların konunun daha iyi anlaşılması için önemlidir.
Troklear oluk konkav (içbükey) bir yapıya sahiptir. Patella ve patellar eklem yüzeyi ise bu oluğa yerleşebilmesi için konveks (dışbükey) bir yapıya sahiptir. Bu konkav ve konveks yapılar iç içe geçerek bir olukta aşağı-yukarı, vertikal eksende dizin bükülme ve tam düzleştirme hareketlerini gerçekleştirmektedir. Diz kapağının görevi bu olukta aşağı-yukarı giderek yürüme esnasında ayağımızı öne atmak, çömelme esnasında bacağımızı düzleştirerek ayağa kalkmamızı sağlamaktır.
Diz kapağının bu olukta fizyolojik ve sorunsuz çalışması için diz kapağını yukarıya çeken kuadriseps (quadriceps) kası ve tendonunun, yine aşağıda kaval kemiğine tutunmasını sağlayan patellar tendon aksının aynı vertikal aksta veya diziliminde olması gerekmektedir.
Patellar dizilim sorunlarında bu dizilimde açılanma meydana gelmekte ve bu patolojik açılanma diz kapağının femoral olukta (uyluk kemiğine ait olan o konkav olukta) aşırı sürtünmesine yol açarak diz kapağındaki ve femoral oluktaki kıkırdağın aşınmasıyla sonuçlanan, ilerleyen bir patellofemoral eklem kıkırdak aşınması (halk arasında diz kireçlenmesi dediğimiz) ciddi hastalıklara yol açmaktadır.
Diz kapağı dizilim bozukluğunun en sık, neredeyse tamamı patella kemiği ile kaval kemiğinin yapıştığı noktadaki vertikal düzlemdeki bozukluktan kaynaklanmaktadır. Patellar tendonun patella kemiğinden başlayıp kaval kemiğine yapıştığı noktadaki açısal ve vertikal kaymalar, açılanmalar diz kapağının özellikle dizin lateralindeki troklear oluğa, dizin lateral bölgesinde (dış tarafındaki) sürtünmeyi artırarak patellanın lateral faset dediğimiz eklem yüzeyinde kıkırdak aşınmalarını ve kireçlenmesini başlatmaktadır.
Patellar tendonun kaval kemiğinde (diğer bir adıyla tibia kemiğindeki) yapıştığı noktaya tüberositas tibia (tuberositas tibiae) denilmektedir. Yine bunların baş harfinin kısaltılmışı olan TT kısaltması çok önemlidir. Radyolojik değerlendirmelerde en önemli kriter TT ve TG noktalarının arasındaki mesafe olup bize diz kapağının kayma miktarını ölçmede çok yardımcı olmaktadır.
TT-TG mesafesinin çok yüksek olması cerrahi karar almada çok önemlidir. TT-TG mesafesinin 18 mm'nin üzerinde olması ve konservatif tedavilere yanıt yok ise ameliyat edilmelidir. 25 mm'nin üzerinde olması hâlinde ise genellikle diz kapağı çıkığına yol açabilir.
Diz kapağı dizilim bozukluğu olanlarda TT-TG mesafesi normalin üstüne çıkarak patolojik boyutlara ulaşmaktadır. İdeali sıfıra yakın olması gereken bu mesafenin maksimum 10 mm'nin altında olması gerekmektedir. Normali 0-10 mm arasıdır. Fakat diz kapağı dizilim bozukluğu olan hastalarda bu mesafe 10 mm'nin üzerine çıkmaktadır.
Özetle diz kapağı dizilim bozukluğu; patellar tendon, patella ve kuadriseps tendonunun vertikal planda aynı hizada olmamasıdır. Bu nedenlerle diz kapağının patellar olukta sürtünerek çalışması klinik şikâyetleri ortaya çıkarmaktadır. Aynı hizada olmamasının en sık sebebi ise patellar tendonun kaval kemiğine yapışma noktasının dizin aşırı derecede dış kenarında olmasından kaynaklanmaktadır.
Yapısal ve gelişimsel aşamada tüberositas tibianın (TT noktasının) dizin dışına doğru kayması nedeniyle diz kapağındaki dizilim bozukluğu çeşitli derecelerde meydana gelmektedir. Radyolojik olarak troklear oluk merkezi ile TT noktası merkezi arasındaki uzaklığın tomografi ölçümlerinde 10 mm'nin üzerinde olmasına patellar dizilim bozukluğu denir.
Diz Kapağı Dizilim Bozukluğu Klinik Bulguları
Patellar dizilim bozukluğunun en sık klinik bulgusu diz önü ağrısıdır. Hasta dizini bükme, çömelme ve merdiven inip çıkma sırasında ağrısının arttığını ifade etmektedir.
- Krepitasyon dediğimiz diz kapağında sürtünme sesleridir.
- Diz kapağı ve çevresinde ödemdir.
- Diz kapağında çıkma veya çıkıyormuş hissi olmasıdır.
- Diz kapağında takılma ve bazen kilitlenme meydana gelme.
Diz Kapağı Dizilim Bozukluğu Kimlerde Görülür?
Bazı hastalarda şikâyetlerin başlangıç yaşı genellikle lise çağları ve sonrasına denk gelmektedir. Ortaokul ve lise çağlarında özellikle ağrıdan ziyade TT-TG mesafesi çok yüksek ise diz kapağında atlama, güvensizlik ve hatta TT-TG mesafesi 25 mm'nin üzerinde ise aniden ufak bir koşma veya zorlama ile diz kapağı çıkığı hikâyesiyle acile başvurabilmektedirler. Çocukluk döneminde diz kapağı çıkma şikâyeti ön plandayken ileri yaşlarda diz kapağı ağrısı, ödemi ve şişliği ön plandadır.
TT-TG mesafesinin yüksek olduğu durumlar kadın ve erkeklerde belirgin bir cinsiyet farkı göstermemekle birlikte kadınlarda biraz daha sık görülmektedir. Bebeklik ve çocukluk döneminde 'W oturuşu' hikâyesi olanlarda daha sık görülmektedir. Genetik olarak yatkınlık ve obezitesi olan hastalarda daha fazla rastlanmaktadır. Ailesel yatkınlık klinik tecrübelerinize istinaden risk faktörleri arasında önemli bir yer tutmakla birlikte daha sonra gelişimsel olarak da görülebilir. Tamamıyla genetik veya kalıtsal bir hastalık değildir.
Diz Kapağı Dizilim Bozukluğu Tanısı
Tanı hem klinik muayene hem de radyolojik yöntemlerle konulur. Diz kapağı önü ağrısı, takılması, kilitlenmesi olan; bükme ve oturmakla ağrıları artan hastalarda klinik muayenede kuadriseps açısı (Q açısı) ölçülmelidir. Q açısı erkeklerde 12 derece, kadınlarda maksimum 17 derece olmalıdır. Fakat diz kapağı dizilim bozukluğu olan birçok hastada bu derecenin 30-35 derecenin üzerinde olduğu görülmektedir.
Fizik muayene esnasında J işareti (J sign) yaptığı, patellanın lateralize olmaya çalıştığı, dizi tam büktüğünde ise patellanın patellofemoral oluğa yerleşmeye çalıştığı görülmektedir. Patella kaydırma/oynatma testinde krepitasyon ve tıkırdama sesleri alınmakta; diz çevresinde ödem ve hassasiyet saptanmaktadır. Özellikle patellofemoral eklemin lateral kenarında palpasyonla lokal hassasiyetin arttığı muayene kâğıdına not edilmelidir.
Bu hastaların birçoğunda patella alta da eşlik etmektedir. Patella alta, diz kapağının yüksek yerleşimidir. Patellofemoral oluktan çıkıp diz eklem boşluğuna üst tarafta (proksimalde) çıktığı ve diz kapağı çıkığına kadar gidebilen, dizde boşluk hissinin oluştuğu bir rahatsızlıktır. Patellar dizilim bozukluğu ve patella alta sıklıkla birlikte görülmektedir.
Fizik muayene sırasında patellar kutup ile tüberositas tibia arasındaki mesafe göz önüne alınmalı; patellar tendonun olduğu bölgede iç ve dış kısmında bombeleşme ve anatomik asimetrikleşme dikkatle incelenmelidir. Bu tür dizlerde hastaların birçoğu dizinde tuhaflık, eğrilik, açılanma hissi ve rahatsızlık tarif ederler.
Diz Kapağı Dizilim Bozukluğu Radyolojik Değerlendirmesi:
- Röntgen: 30 derecede diz lateral grafisi ve diz AP (ön-arka) grafileri alınmalıdır. AP grafilerde diz kapağının merkezde olup olmadığı; lateral grafide ise diz kapağının yüksekte veya alçakta (patella alta veya patella baja) olup olmadığı ve diğer etiyolojik sebepler değerlendirilir.
- MR ve Bilgisayarlı Tomografi (BT): En değerli iki testtir. MR'da menisküsler değerlendirilirken asıl olarak patellofemoral oluktaki kıkırdak doku kayıpları, aşınmaları, patellar kondromalazinin varlığı ve derecesi net olarak ortaya konur. Ayrıca patellar tendinit, kuadriseps tendiniti, suprapatellar yağ yastıkçığı sıkışma sendromu (fat pad impingement), patolojik plika varlığı ve troklear oluk displazileri MR ile araştırılmalıdır.
- TT-TG Mesafesi: MR ile ölçülebilmekle birlikte tomografide daha keskin ölçümler yapılabilir. Tomografi yüksek radyasyon nedeniyle rutin ilk tercih olmasa da kemik yapısının değerlendirilmesi ve ameliyat öncesi planlamada bazı hastalarda gereklidir.
- Patellar Tilt: Diz kapağının ve patellofemoral eklemin konkavite ve konveksitesi, aksiyel plandaki açılanmaları değerlendirilir. Lateral retinakulumun gerginleşmesi ve patellanın oluktan ayrılarak yana yatması durumuna patellar tilt denir. MR ile patellar tilt varlığı, kıkırdak aşınması ve subkondral kistlerin gelişimi patellofemoral dizilim bozukluğunda önemli tanı kriterleridir.
Diz Kapağı Dizilim Bozukluğu Tedavisi
Erken dönemde konservatif (ameliyatsız) tedavi uygulanmalıdır. TT-TG mesafesi 18 mm'nin altında ise aşırı düzeyde patellar tilt veya ileri evre kondromalazi gelişmediyse cerrahi dışı yöntemler tercih edilir:
- Kuadriseps kasının (özellikle vastus medialis) güçlendirilmesi.
- Kolajen desteği kullanımı.
- Dizi bükücü aktivitelerden (squat, derin çömelme, pilateste aşırı bükme, bisiklet ve yoğun merdiven kullanımı) uzak durulması.
- Ortopedik tabanlık ve uygun ayakkabı kullanımı.
- Eklem içi enjeksiyonlar: Kıkırdak kalitesini artırmak ve sürtünmeyi azaltmak amacıyla PRP veya hyaluronik asit enjeksiyonları yapılabilir.
Diz kapağı dizilim bozukluğu, diz kapağı kıkırdağında aşınmaya yol açar. Kıkırdak aşınması veya halk arasında kireçlenmesi denilen bu hastalığa tıbben kondromalazi patella denir. Tedavi edilmezse diz protezi ile sonuçlanabilmektedir.
Patella alta sıklıkla diz kapağı dizilim bozukluğuna eşlik eden patella yerleşim bozukluğudur. Diz kapağının çok yüksek yerleşimli olmasına patella alta, çok alçak yerleşimli olmasına ise patella baja denir. En sık patella alta görülür. TT-TG mesafesi 20-25 mm'nin üzerinde olan çocuklarda ağrı hikâyesi olmaksızın aniden diz kapağı çıkığı görülebilir.
Çıkma akut ve hasta mutlaka acile başvurmalıdır. Diz şişer, eklem içine kanar, MPFL denilen iç yan bağ yırtılır ve bazen de eklem kıkırdaklarında hasar oluşur. Mutlaka ameliyat edilmelidir. Bu gibi vakalarda TT-TG mesafesi ve ölçümü yapılmadan sadece iç yan bağ tamiri ve tedavisi yapılırsa ameliyat sonucu başarısız olur ve diz kapağı ameliyat sonrası tekrar yerinden çıkar. Klinik tecrübem ve yapılan ameliyatlardan elde ettiğim sonuçlara göre bu hastalarda TT-TG yüksek ise mutlaka Fulkerson ameliyatı yapılmalıdır.
Günlük Yaşamı Nasıl Etkiler?
Belirtileri Nelerdir?
Tedavi Seçenekleri Nelerdir?
Yazar: Doç. Dr. Tahir Mutlu Duymuş
Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı


