Diz Kireçlenmesi: Nedenleri, Belirtileri, Tanı ve Tedavisi

Diz kireçlenmesi (gonartroz), diz eklemindeki kıkırdak dokusunun zamanla aşınması sonucu ağrı, şişlik, hareket kısıtlılığı ve eklem sertliğine yol açan ilerleyici bir eklem hastalığıdır. Diz kireçlenmesinin nedenleri arasında yaş, obezite, genetik yatkınlık, travmalar, mekanik aks bozuklukları ve romatizmal hastalıklar yer alabilir. Hastalığın tanısında fizik muayene, ayakta basarak çekilen röntgen ve gerekli durumlarda MR gibi görüntüleme yöntemlerinden yararlanılır. Diz kireçlenmesi tedavisi; hastalığın evresine göre kilo kontrolü, egzersiz, fizik tedavi, ilaçlar, eklem içi enjeksiyonlar, osteotomi, parsiyel diz protezi veya total diz protezi gibi farklı yöntemleri içerebilir.

Diz Kireçlenmesi Nedir?

Diz ekleminde meydana gelen kıkırdak kaybı veya aşınmalarına halk arasında diz kireçlenmesi denir. Gerçek adına osteoartrit veya gonartroz denir. Bu hastalıkta temel problem, eklem kıkırdağının progresif olarak azalması ve açığa çıkan kemiklerin birbirine sürtünmesidir.

Kireçlenme kelimesi çoğu zaman eklemde biriken bir tortu gibi düşünülmekte ve hastalar tarafından “nasıl çözülür?” şeklinde yanlış bir algıya yol açmaktadır. Gerçek manada diz kireçlenmesi yerine kıkırdak aşınması olarak ifade edilmelidir.

Diz kireçlenmesi sıklıkla ilerleyici, progresif, uzun ve yavaş seyirli bir hastalıktır. Fakat önleyici ve tedavi edici yöntemler mevcut. Sıklıkla ileri yaşlarda görülür.

Diz Kireçlenmesinin Nedenleri

Diz eklemi femur, tibia ve patella kemikleri denilen üç kemikten oluşur. Eklem yüzeyleri hyalin denilen kıkırdak dokusu ile kaplıdır. Eklem kıkırdağı, eklemin kayganlığı ve yumuşaklığını sağlamaktadır. Gelen vücut yüklerini emerek azaltma, şok absorbe etme özellikleri vardır. Adeta arabanın amortisörü gibi çalışır. Kıkırdak kaybı, eklem hareket kabiliyetinde ciddi kayıplara yol açar.

Eklemde kıkırdak aşınmasının nedenleri sıklıkla;

• Travma: Eklem içi kırıklar sıklıkla eklem kıkırdağında hasara yol açar.
• Dizin Mekanik Aks Bozuklukları: Vücut ağırlık merkezlerinin dizin fizyolojik noktalarından geçmemesi.
• Obezite: Aşırı kilo, eklem kıkırdağının basınç altında protein yapısını bozar.
• İlaçlar: Bazı ilaçlar kıkırdak yapısında ve beslenmesinde bozulmalara yol açabilir. Steroid gibi ilaçlar.
• Yanlış Kullanım: Aşırı yüksek tempolu sporlar, yanlış egzersizler dizde mikrotravmalara yol açar.
• Cinsiyet: Kadınlarda biraz daha sık görülür.
• Coğrafi Faktör: Engebeli araziler dizlerin amortisör mekanizmasında bozulmalara yol açabilir.
• Mesleki Faktörler: Özellikle çok uzun süre diz üzerine çömelerek iş yapma, eklemde kıkırdak basınçlarına yol açmaktadır.
• Yaş: İleri yaş hastalarda kıkırdak doku kalitesi azalır ve aşınmaya eğilim kolaylaşır.
• Genetik: Bazı ailelerde kardeş ve yakın akrabalarda başka hiçbir risk faktörü olmaksızın çok yaygın diz kireçlenmesi görülür. Klinik deneyimlerime göre ailesel yatkınlık önemli ve sık görülen bir risk faktörüdür.
• Romatizmal Hastalıklar: Eklem tutulumlu romatoid artrit gibi hastalıklarda ciddi eklem kireçlenmeleri görülür.
• Beslenme: Sağlıksız beslenme kıkırdak kalitesini bozar.

Diz Kireçlenmesinin Evreleri

Diz kireçlenmesi, kıkırdak aşınma miktarına göre derecelendirilir veya sınıflandırılır. Sınıflandırma, hastalığın evresini ve tedavi yol haritasını belirlemek için önemlidir.

Genellikle 4 derecesi vardır. Sıklıkla ayakta basarak çekilen diz grafilerine göre yapılır. Bu amaçla en sık Kellgren sınıflaması kullanılır;

• Evre 1: Minör düzeyde aşınma olup kıkırdakta sadece protein yapısında bozulma vardır. Herhangi bir ağrı olmayabilir. Bazen biraz sızlama olur.
• Evre 2: Hafif düzeyde olup röntgende eklem aralığı biraz daralmıştır. Eklemde hafif sertlik hissi olur.
• Evre 3: Orta düzeyde olup eklem mesafesi daha fazla daralmıştır. Uzun süre hareketsiz kalınca eklemde sertlik daha fazla, diz ekleminde açılma daha yavaştır. Ayakta çok kalma, çömelme ve yürüme ağrılıdır.
• Evre 4: İleri düzeyde olup eklemde kıkırdak kalmamıştır. Kemik kemiğe sürmektedir. Dizde sertlik olup ciddi mobilite kaybı olur. İstirahatte bile ağrı çoktur. Gece ağrıları olup hastanın uyumasına izin vermeyebilir.

Diz Kireçlenmesinin Klinik Belirtileri

Eklemde hareket kaybı ve ağrı en önemli belirtileridir. Sıklıkla hareket hâlinde ve kullanma ile ağrı olurken ileri seviyelerde istirahatte bile ağrı yapar.

• Ağrı: Başlangıçta hafif, ara ara olurken ileri seviyede ise sürekli olur. Ağrı sıklıkla batma şeklinde ve künt, bazen de bıçak saplanır tarzda olabilir.
• Ödem veya Şişlik: Eklemde efüzyon veya ödem sık olur. Bazen şiddetli ödem atakları olabilir. Bu durum dizde sertleşmeye yol açar.
• Dizden Ses Gelme: Krepitasyon denilen sürtünme sesleri dizden gelebilir. Bu sesler kaba, mekanik ve ağrılı seslerdir. Bazı sesler fizyolojik ve zararsız olup patolojik seslerle karıştırılmamalıdır.
• Dizde Atlama veya Takılma: Eklem kıkırdak yüzeyinin bozulması eklemde takılma, dizde boşalma ve kilitlenmeye yol açabilir.

Diz Kireçlenmesinde Tanı

Kıkırdak aşınmasında tanı kolaydır. Hastalığın hikâyesi, fizik muayene ve çeşitli radyolojik testler ile tanıya sıklıkla ulaşılır. Hastalığın evresi mutlaka tanımlanmalıdır. Etiyolojik nedenleri ortaya konulmalıdır. Hikâyede eklem sertliği, ödemi ve ağrısının nasıl olduğu sorgulanmalıdır. Travma hikâyesi, ailesel faktörler, ilaç kullanımı not alınmalıdır. İstirahat ile ağrının azalması, gece uykudan uyandırması önemli ayrıntılardır.

• Röntgen: Ayakta basarak çekilen düz grafiler çok önemlidir. Sınıflamada kullanılır. Eklem darlığı ve mesafesi ölçülür. Röntgen ile kemik spurları, kıkırdak incelmeleri, kemik kistleri ve subkondral sklerozlar görülür.
• MR: Eklem daha detaylı incelenir. Kıkırdak miktarı, eşlik eden menisküs yırtıkları, eklem ödem miktarı ve detaylı yumuşak doku incelemesi yapılır. MR evrelemede sıklıkla kullanılmaz. Yatarak çekildiği için eklem daralması hakkında net bilgi vermemektedir.
• BT: Bazen BT çekilebilir. Eklem iltihabı, romatizma veya artrit ayırıcı tanısı için kan tahlilleri yapılabilir.

Diz Kireçlenmesinin Tedavisi

Eklem kireçlenmelerinde genel tedaviler veya diz kireçlenmesi nasıl önlenir;

• Hayat Tarzında Değişiklikler: Kilo verme, yüksek tempolu sporlardan kaçınma, sağlıklı beslenme, ortopedik ayakkabı veya ürünler kullanma.
• Güçlü Kaslar: Eklem çevresi kaslar güçlü olursa ekleme binen basınç ve yük azalır.
• Eklem Esnekliği: Eklem bağlarında esneme ve germe egzersizleri.
• Takviye Edici Gıdalar veya Supplementler: Kolajenler, glukozamin glikanlar, kondroitin sülfatlar, MSM gibi ürünleri bazı hastalar kullanabilir.
• Sağlıklı Beslenme: Mevsimsel meyveler ve sebzeler kıkırdaklarda kolajen bağlarını güçlendirir.

Eklem kireçlenmesi olması hâlinde ilave ameliyatsız tedaviler ise;

• İlaç: Akut dönemde özellikle nonsteroid antiinflamatuar ilaç ve kremler kullanılabilir.
• Fizik Tedavi: Eklem çevresi kaslar güçlendirilir.
• Dinlendirme: Bu amaçla direkt istirahat edilebilir veya ağrı ve ödemin derecesine göre dizlik, brace veya atel kullanılabilir.
• Eklem İçi veya Çevresi Enjeksiyonlar: Bu konu çok detaylı olup ayrı bir başlık konusudur. Bu amaçla kortizon, PRP (platelet rich plasma), viskosuplementasyonlardan hyaluronik asit, matriks kolajen vs. kullanılabilir.
• Buz veya Sıcak Uygulama: Akut dönemde buz, kronik dönemde sıcak iyi gelir.

Diz Kireçlenmesinde Ameliyat Tedavisi

Cerrahi tedavi, hastalığın evresi ve nedenlerine göre yapılır. Sıklıkla uygulanan ameliyatlar;

• Osteotomiler, Mekanik Aks Ameliyatları: Kemiğin şekillendirildiği ve mekanik aksın düzeltildiği osteotomi denilen ameliyatlardır.
  • Yüksek Tibial Osteotomi: Açık veya kapalı kama şeklinde yapılabilir.
  • Distal Femoral Osteotomi: Açık veya kapalı kama şeklinde uyluk kemiğinin alt veya distalinde yapılır.
• Parsiyel Diz Protezi: Dizin sadece bir bölümü veya aşınan kısmının değiştirildiği ameliyatlardır. Eklem bütünlüğü genelde korunur.
• Total Diz Protezi: Eklem bütünlüğü tamamen bozulmuş ve aşınmış ileri evrelerde tüm eklem protezi yapılır.
• Kıkırdak İmplantları: Yüzeyel ve küçük kıkırdak kayıplarında kullanılır. Osteokondral hasarlarda bazen kıkırdak nakli yerine lokal kıkırdak implantları kullanılır. Eklem konturuna uygun genellikle yuvarlak ve eğimli implant vardır.