Arka Çapraz Bağ Kopması: Belirtileri, Tedavisi ve Ameliyatı
Arka çapraz bağ kopması, çoğunlukla yüksek enerjili travmalar ve trafik kazaları sonrasında gelişen; dizde ağrı, şişlik, boşalma hissi ve arkaya kaymayla kendini gösteren bir bağ yaralanmasıdır. Tanıda fizik muayene, posterior çekmece testi, stres grafileri ve MR görüntüleme kullanılır. Tedavi planı yaralanmanın derecesine, diz stabilitesine ve eşlik eden bağ, menisküs veya kıkırdak hasarlarına göre belirlenir. Konservatif tedavi, arka çapraz bağ ameliyatı, greft seçimi ve ameliyat sonrası rehabilitasyon, diz fonksiyonlarının kazanılması ve güvenli spora dönüş sürecinin temel aşamalarını oluşturur.
İçindekiler:
Arka Çapraz Bağ Kopması Nedir?
Dizde dört ana bağ vardır. Bu dört ana bağdan biri de arka çapraz bağdır. Diğer bağlar ise ön çapraz bağ, iç yan bağ ve dış yan bağdır. Arka çapraz bağın görevi dizin arkaya kaymasını engellemektir. Hasar görmesi durumunda dizde boşluk, arkaya doğru kayma ve güvensizlik meydana gelir.
Arka çapraz bağ ile ön çapraz bağ, eklem içinin tam ortasında birbirini çaprazlayan, anatomik olarak da komşu bağlardır. Arka çapraz bağ, ön çapraz bağa göre daha kalındır; eklem çizgisinin yaklaşık 1,5 cm altında ve dizin arka boşluğuna doğru aşağıda kaval kemiğinin tam arkasına ve ortasına, yukarıda ise uyluk kemiğinin iç ve orta kısmına yapışır.
Arka çapraz bağ iki ana demetten oluşur: anterolateral demet ve posteromedial demet şeklinde adlandırılır. Anterolateral demet diz fleksiyondayken (yani yaklaşık 90 derecedeyken) gergin olur; posteromedial demet ise diz tam ekstansiyona veya tam düz pozisyona geldiğinde gerilir. Anterolateral demet diz tam ekstansiyonda, düz bacak pozisyonuna geldiğinde gevşerken posteromedial demet ise dizi tam fleksiyona getirdiğimizde gevşer. Her ikisi de dizin tam düz olması ve tam bükük pozisyona gelmesi noktalarında dizin stabilitesini sağlar.
Arka çapraz bağın en önemli görevi, dizin, özellikle kaval kemiğinin arkaya doğru kaymasını engellemektir. İkinci önemli görevi ise diz tam bükük pozisyondayken kaval kemiğinin dışa doğru rotasyonunu, varus ve valgus açılanmalarını önlemektir.
Arka çapraz bağ, yüksek enerjili bir travma sonrasında ve sıklıkla trafik kazalarından sonra kopar. Sportif yaralanmalarda da kopma ihtimali bulunsa da sıklıkla çok daha yüksek enerjili travmalarda kopma meydana gelir. Ön çapraz bağa kıyasla çok daha nadir görülen bir yaralanmadır. Çapraz bağ yırtıklarının yüzde doksan beşi ön çapraz bağ yaralanması iken geri kalanı arka çapraz bağ yaralanması olarak değerlendirilebilir.
Arka Çapraz Bağ Kopması Evreleri
Arka çapraz bağ kopmaları derece olarak genellikle 3 evreye ayrılır:
- Evre 0: Arka çapraz bağ hem radyolojik hem de klinik olarak değerlendirildiğinde sağlamdır. Herhangi bir güvensizlik ve boşluk olmayıp minimal bir zedelenme söz konusu olmakla birlikte, çapraz bağda anatomik ve fonksiyonel kayıp yoktur.
- Evre 1: Hafif düzeyli bir yırtılmadır. Tibiada genellikle 3–5 mm kadar bir translasyon mevcuttur. Stres grafilerinde genellikle 5 mm'nin altında bir translasyon veya kayma görülmekle birlikte mikroskobik düzeyde çapraz bağda bir hasar ve dizin arka bölgesinde lokal hassasiyet söz konusudur.
- Evre 2: Orta düzeyde yaralanmalarda daha fazla translasyon, yani dizde kayma görülür. Tibia platosu, femoral kondillerin daha da gerisine doğru ilerler ve 5 ila 10 mm arasında bir posterior translasyon (arkaya doğru kayma) söz konusudur. Stres grafilerinde özellikle bu arkaya doğru kayma miktarları ölçülebilir.
- Evre 3: Tam kat kopma söz konusudur. Evre 1 ve 2 parsiyel yırtık olarak değerlendirilirken evre 3'te tibia platosu posterior femoral kondillerden en az 10 mm (veya daha fazla) kaymıştır; bağ tamamen kopmuş ve ligamentöz bütünlük bozulmuştur.
Arka Çapraz Bağ Kopması Belirtileri
Arka çapraz bağ kopması durumlarında dizde şişlik, ağrı, güvensizlik, boşalma hissi ve dizin arkaya doğru kaçması söz konusudur. Fizik muayene bulgularında posterior çekmece testi çok duyarlıdır ve tanıda en önemli kriterdir. Tek başına çapraz bağ yaralanmaları daha az sıklıkla görüldüğünden posterolateral köşe yaralanmaları da mutlaka değerlendirilmelidir. Bu amaçla diz 30 ve 90 derece fleksiyonlardayken tanı ve ayırıcı tanı testleri yapılmalıdır.
Radyolojik olarak en önemli tanı parametreleri röntgen ve MR'dır. Röntgende, özellikle stres altında çekilmiş grafilerde translasyon miktarı ölçülebilir. MR'da ise çapraz bağın tamamen koptuğu, diğer bağlarda ve menisküslerde bir yaralanma olup olmadığı net olarak değerlendirilir. Tanıda altın standart MR görüntülemedir.
Arka Çapraz Bağ Kopması Tedavisi
Arka çapraz bağın tedavisi evresine göre değişmektedir. Evre 1 ve evre 2 yaralanmalarda genellikle konservatif tedavi önerilir. Dize breys takılır, buz uygulanır, istirahat verilir ve ardından fizik tedavi ile kuadriseps, hamstring ve bacak çevresi kaslarda kuvvetlendirme ile germe egzersizleri yapılır. Özellikle ilk 3–4 hafta açısı ayarlanabilir dizlik ile immobilizasyon sağlanmalıdır. Bu süre zarfında parsiyel yırtıklarda biyolojik iyileşme gerçekleşir. Bölgenin iyileşmesini takiben 3–4. haftadan sonra fizik tedavi ile atrofiye uğramış kasların kuvvetlendirilmesi ve esnekliğin artırılması amaçlanır.
Cerrahi tedavi tam kat kopmalarda uygulanmalıdır. Dizde güvensizlik ve posterior çekmece testinin pozitif olması hâlinde arka çapraz bağ mutlaka rekonstrükte edilmelidir.
Arka çapraz bağ yaralanmalarının birçoğu kaval kemiğine yapışma bölgesindeki yırtıklarla ilişkilidir. Bazen tam kat kopma yerine kemikte bir avülsiyon (kopma) kırığı görülebilir; kemik fragmanda belirgin deplasman yoksa yine konservatif olarak takip edilebilir. Takiplerdeki klinik muayenede diz laksitesinin değerlendirilmesi, konservatif tedavinin yeterliliğini belirlemek açısından önemlidir.
Cerrahi kararı vermede bazı kesin parametreler söz konusudur. Diz stabilitesinin tamamen kaybolması ve dizin arkaya doğru 8–10 mm'den fazla translasyona uğraması veya evre 3 tam kat yırtıkların bulunması hâlinde mutlaka ameliyat yapılmalıdır.
Genç, aktif hastalarda ve sporcularda, özellikle kontakt sporlarla uğraşanlarda hem rotasyonel stabiliteyi hem de fonksiyonel stabiliteyi artırmak için rekonstrüksiyon yapılmalıdır. Arka çapraz bağ kopması durumunda ameliyat için acele edilmesine gerek yoktur. Dizin ödeminin ve şişliğinin bir ila üç hafta içerisinde gerilemesiyle birlikte ameliyat planlaması yapılabilir.
Arka Çapraz Bağ Ameliyatı Nasıl Yapılır?
Arka çapraz bağ cerrahisinde en sık kullanılan yöntem transtibial yaklaşımdır. Bu, ön çapraz bağ ameliyatından farklıdır ve genellikle skopi altında ek portaller açılarak dizin arka yapışma noktasının görüntülenmesi suretiyle yapılır. Bu amaçla posteromedial portal gibi çeşitli teknikler kullanılabilir. Kendi klinik pratiğimde 70 derecelik artroskop ve eğri uçlu radyofrekans (RF) ile ekstra portaller açmadan standart anterolateral ve anteromedial portallerden kaval kemiğinin (tibia) posteriorundaki yapışma bölgesini ve güdüğü rahatlıkla temizleyip görüntüleyebilmekteyim.
Skopi yardımıyla posterior kılavuzlar yerleştirilir. Arka tarafta yer alan damar-sinir paketi mutlaka korunmalıdır. Ön çapraz bağ cerrahisine göre damar-sinir yaralanma riski daha yüksektir. Bu nedenle diz fleksiyondayken, skopi kontrolünde ve titizlikle tibia tüneli hazırlanmalıdır. En kritik cerrahi nokta tibia tünelinin doğru hazırlanmasıdır. Bunun nedeni, dizin arka boşluğundaki popliteal arter ve sinirlerin yapışma yerine çok yakın bulunmasıdır. Cerrahi tecrübenin öne çıktığı teknik bir ameliyattır.
Tibia tarafı hazırlandıktan sonra uyluk (femur) tarafındaki tüneller daha kolay açılabilir. Uygun açılarda ve anatomik yerleşimle yapılan rekonstrüksiyonlarda başarılı klinik ve cerrahi sonuçlar elde edilmektedir.
Tünellerdeki tespit sıklıkla Endobutton ve biyobozunur vidalarla gerçekleştirilir. Femoral tarafta Endobutton, tibial tarafta ise biovida ile anatomik rekonstrüksiyon ve fiksasyon sağlanabilir.
Arka Çapraz Bağ Ameliyatı Greft Kullanımı
Arka çapraz bağ ameliyatlarında genellikle uzun greft gerekmektedir. Hamstring tendonları, peroneus longus veya rektus femoris gibi greftler tercih edilebilir. En uzun ve kalın tendonlar peroneus longus ile rektus femoristen elde edilir (rektus femoristen 30 cm'ye kadar tendon alınabilir).
Her tendonun kendine özgü avantaj ve dezavantajları bulunmaktadır. Kendi klinik pratiğimde hem hastanın hızlı rehabilite olması hem de ilave donör saha morbiditesini önlemek için sıklıkla peroneus longus tendonunu tercih etmekteyim.
Peroneus longus, ayak bileğinden alınan uzun ve kalın bir tendondur. Bunun yanı sıra hamstring veya rektus femoris tendonları da kullanılabilir. Arka çapraz bağ yaralanmalarına sıklıkla ön çapraz bağ, yan bağlar veya posterolateral köşe yaralanmaları da eşlik ettiğinden çoklu greft ihtiyacı doğabilir.
Bu gibi durumlarda allogreft (kadavradan alınan özellikle aşil tendonu) seçeneği de düşünülebilir. Tek tendon ihtiyacında rektus femoris veya kuadriseps otogrefti; ayrıca kemik-tendon-kemik (patellar tendon) veya aşil tendon allogreftleri de tercih edilebilir.
Arka Çapraz Bağ Ameliyatı Sonrası İyileşme
Arka çapraz bağ ameliyatı sonrası ilk hedef dizdeki ödem ve ağrıyı kontrol altına almaktır. İlk iki haftalık süreçte hafif egzersizler (diz fleksiyonu, düz bacak kaldırma) ve düzenli buz uygulaması önerilir. İlk dört hafta boyunca açısı ayarlanabilir dizlik kullanımı önemlidir.
Yük verme konusunda ilk iki hafta çift koltuk değneği ile tolere edildiği kadar kısmi yük aktarımı tavsiye edilir. Dördüncü haftadan itibaren kademeli olarak tam yük vermeye geçilebilir. Bu protokol izole arka çapraz bağ yaralanmaları için geçerli olup çoklu bağ yaralanmalarında farklı rehabilitasyon takvimleri uygulanır.
İkinci ve üçüncü aylarda eklem hareket açıklığının tamamlanması, kas gücünün artırılması, patellar mobilizasyon ve germe-güçlendirme egzersizlerine ağırlık verilir.
Beşinci ve altıncı aylardan itibaren yüksek dirençli kas egzersizleri, koşular ve propriosepsiyon (denge/koordinasyon) çalışmaları planlanır.
Temas sporlarına ve aktif spora dönüş genellikle 9 ila 12. aylarda gerçekleşir. Spora dönüş öncesinde kas kuvvet testleri, tek bacak denge/sıçrama testleri ve radyolojik greft iyileşmesi değerlendirilmeli; hastanın özgüveni de dikkate alınmalıdır.
Yazar: Doç. Dr. Tahir Mutlu Duymuş
Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı


